بی اختیاری مدفوع و گاز چیست؟ علت، علائم و درمان

آخرین به روزرسانی جولای 1, 2026

بی اختیاری مدفوع و گاز یکی از مشکلات آزاردهنده دستگاه گوارش است که می تواند افراد را در هر سنی درگیر کند، اما در سالمندان و خانم هایی که سابقه زایمان طبیعی داشته اند شایع تر است. بسیاری از بیماران به دلیل خجالت یا تصور اینکه این مشکل بخشی طبیعی از افزایش سن است، برای درمان مراجعه نمی کنند. در حالی که امروزه با تشخیص صحیح علت بیماری، در بسیاری از موارد می توان علائم را به طور قابل توجهی کنترل یا درمان کرد.

بی اختیاری مدفوع و گاز چیست؟

بی اختیاری مدفوع به ناتوانی در کنترل ارادی دفع مدفوع گفته می شود. شدت این مشکل در افراد مختلف متفاوت است؛ برخی بیماران تنها هنگام دفع قادر به کنترل گاز نیستند، در حالی که برخی دیگر دچار نشت مدفوع شل یا حتی مدفوع جامد می شوند.

کنترل طبیعی دفع حاصل عملکرد هماهنگ اسفنکترهای مقعد، عضلات کف لگن، اعصاب و رکتوم است. هرگونه اختلال در این سیستم می تواند باعث بی اختیاری شود.

علت بی اختیاری مدفوع و گاز

بی اختیاری مدفوع معمولاً تنها یک علت ندارد و در بسیاری از بیماران چند عامل به طور همزمان در ایجاد آن نقش دارند.

آسیب اسفنکتر مقعد

شایع ترین علت بی اختیاری، آسیب عضلات اسفنکتر داخلی یا خارجی مقعد است. این آسیب ممکن است در اثر زایمان طبیعی سخت، جراحی های ناحیه مقعد، ضربه یا برخی بیماری ها ایجاد شود. در چنین شرایطی قدرت بسته ماندن مقعد کاهش یافته و احتمال نشت گاز یا مدفوع افزایش پیدا می کند.

ضعف عضلات کف لگن

عضلات کف لگن مانند یک تکیه گاه از رکتوم و مقعد حمایت می کنند. افزایش سن، بارداری های متعدد، چاقی یا برخی بیماری های عضلانی می توانند باعث ضعیف شدن این عضلات شوند و کنترل دفع را مختل کنند.

بیماری های عصبی

اعصاب نقش مهمی در انتقال پیام بین رکتوم و مغز دارند. اگر این اعصاب آسیب ببینند، فرد ممکن است متوجه پر شدن روده نشود یا نتواند به موقع عضلات مقعد را منقبض کند. دیابت، سکته مغزی، آسیب نخاعی و برخی بیماری های عصبی از مهم ترین عوامل این نوع بی اختیاری هستند.

اسهال و یا یبوست مزمن

مدفوع آبکی به مراتب سخت تر از مدفوع طبیعی کنترل می شود. به همین دلیل بیمارانی که مدت طولانی دچار اسهال هستند، بیشتر در معرض بی اختیاری قرار می گیرند.

یبوست شدید نیز می تواند عامل بی اختیاری باشد. تجمع مدفوع سفت در روده گاهی باعث نشت مدفوع آبکی از اطراف آن شده و بیمار تصور می کند دچار اسهال یا بی اختیاری شده است.

افزایش سن

با افزایش سن، قدرت عضلات و عملکرد اعصاب به تدریج کاهش پیدا می کند. البته بی اختیاری مدفوع پیامد طبیعی سالمندی نیست و در صورت بروز باید علت آن بررسی شود.

افتادگی رکتوم و بیماری های مقعد

در برخی بیماران، بیرون زدگی یا افتادگی رکتوم باعث اختلال در عملکرد اسفنکترها شده و کنترل دفع را دشوار می کند. همچنین برخی بیماری های مقعد مثل هموروئید یا بواسیر می تواند علاوه بر اختلال در عمل دفع منجر به بروز بی اختیاری مدفوع و گاز شود. بیماری های جدی تر مثل فیستول مقعدی نیز اغلب منجر به بروز بی اختیاری گاز می شود.

علائم بی اختیاری مدفوع

شدت علائم در بیماران یکسان نیست و ممکن است از نشت خفیف گاز تا بی اختیاری کامل مدفوع متفاوت باشد.

شایع ترین علائم عبارتند از:

• ناتوانی در کنترل گاز
• نشت مدفوع مایع یا جامد
• احساس دفع ناگهانی و غیرقابل کنترل
• کثیف شدن لباس زیر
• تحریک، سوزش و خارش پوست اطراف مقعد
• کاهش اعتماد به نفس و اجتناب از حضور در اجتماع یا سفر

بی اختیاری مدفوع چگونه تشخیص داده می شود؟

تشخیص صحیح، مهم ترین مرحله درمان است. پزشک ابتدا درباره زمان شروع علائم، سابقه زایمان، جراحی، بیماری های زمینه ای، مصرف داروها و وضعیت اجابت مزاج سؤال می کند.

پس از معاینه، در صورت نیاز ممکن است بررسی های تکمیلی مانند مانومتری آنورکتال برای اندازه گیری قدرت عضلات اسفنکتر، سونوگرافی اندوآنال برای بررسی آسیب عضلات یا MRI کف لگن انجام شود. البته همه بیماران به انجام تمام این آزمایش ها نیاز ندارند و نوع بررسی بر اساس شرایط هر فرد تعیین می شود.

درمان بی اختیاری مدفوع و گاز

درمان بی اختیاری مدفوع به علت ایجادکننده آن بستگی دارد و معمولاً به صورت مرحله ای انجام می شود.

در بسیاری از بیماران، اصلاح رژیم غذایی، درمان یبوست یا اسهال، مصرف داروهای مناسب و انجام تمرینات تقویت عضلات کف لگن می تواند علائم را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

بیوفیدبک نیز یکی از روش های شناخته شده برای آموزش عملکرد صحیح عضلات کف لگن است و در برخی بیماران نتایج مناسبی ایجاد می کند.

در مواردی که آسیب اسفنکتر شدید باشد یا درمان های غیرجراحی مؤثر نباشند، ممکن است جراحی ترمیم اسفنکتر یا سایر روش های تخصصی درمانی توصیه شود.

درمان بی اختیاری مدفوع با لیزر کم توان

در سال های اخیر، روش های کم تهاجمی جدیدی برای درمان بی اختیاری مدفوع معرفی شده اند. یکی از این روش ها استفاده از لیزر کم توان با هدف تحریک بازسازی بافت و بهبود عملکرد عضلات و بافت های اطراف مقعد است.

در تجربه بالینی خانم دکتر سعادتی، این روش در بیماران منتخب، به ویژه افرادی که دچار ضعف اسفنکتر یا دیلاته شدن مقعد (گشادی مقعد) هستند، نتایج موفقیت آمیزی داشته است. درمان به صورت سرپایی و طی چند جلسه انجام می شود و بسیاری از بیماران پس از تکمیل جلسات، بهبود قابل توجهی در کنترل گاز و مدفوع گزارش کرده اند. انتخاب این روش پس از معاینه و ارزیابی دقیق بیمار انجام می شود و ممکن است برای همه افراد مناسب نباشد. این روش می تواند برای برخی بیماران جایگزین بیوفیدبک کف لگن باشد.

برخی بیمارانی که تحت عمل بواسیر یا عمل جراحی فیستول مقعدی قرار می گیرند لازم است بعد از جراحی نسبت به درمان تکمیلی جهت جلوگیری از بی اختیاری بعد از عمل اقدام کنند. این روش لیزر می تواند برای این گروه از بیماران بسیار موثر واقع شود.

نتایج تحقیقات علمی در زمینه بی اختیاری مدفوع

مطالعه کلاسیک Jorge و Wexner نشان داد موفقیت درمان بی اختیاری مدفوع بیش از هر چیز به تشخیص صحیح علت بیماری بستگی دارد. بر اساس این پژوهش، انتخاب درمان متناسب با علت زمینه ای، از جمله تقویت عضلات کف لگن، بیوفیدبک یا ترمیم اسفنکتر، می تواند باعث کاهش قابل توجه علائم و بهبود کیفیت زندگی بیماران شود. تحقیقات جدید نیز همچنان بر درمان مرحله ای و فردمحور تأکید دارند.

عوارض بی اختیاری مدفوع و گاز

بی اختیاری مدفوع در صورت درمان نشدن، علاوه بر مشکلات جسمی، می تواند کیفیت زندگی فرد را نیز به طور قابل توجهی کاهش دهد. تماس مداوم پوست اطراف مقعد با مدفوع باعث التهاب، سوزش، خارش و زخم های پوستی می شود و احتمال بروز عفونت را افزایش می دهد. بسیاری از بیماران نیز به دلیل نگرانی از نشت مدفوع یا گاز، از حضور در جمع، سفر یا انجام فعالیت های روزمره خودداری می کنند که این موضوع می تواند به کاهش اعتماد به نفس، اضطراب و انزوای اجتماعی منجر شود. مراجعه به موقع به پزشک و شروع درمان مناسب، علاوه بر کنترل علائم، از بروز این عوارض نیز پیشگیری می کند.